جعل

نوشته شده در تاریخ: ۰۳ مرداد ۱۳۹۵

طبق قوانین کیفری و ازجمله قانون مجازات اسلامی، جعل به معنی ارتکاب اعمالی که محتویات و مندرجات اسناد و نوشته‌ها یا امضای آنها را مخدوش نمایدمی باشد که برای آن مجازات تعیین شده است. این مقاله برای آشنایی با

تعریف این جرم، روش مختلف وقوع آن، مجازات و نحوه تشخیص سند جعلی،توسط وکلای حقوقی موسسه درسا آماده شده است..

۱ – جرم جعل؛  تغییر متقلبانه یک سند یا نوشته  که به ضرر دیگری باشد را جعل یک سند یا نوشته می گویند بنابراین، هر تغییری جعل نیست. بلکه تغییر باید با حیله و نیرنگ بوده و باعث ورود ضرر به دیگری شود.

۲ – جاعل؛ بنا بر تعریفی که از جعل گفته شده، شخصی که با تقلب و حقه، سند یا نوشته‌ای را تغییر می‌دهد تا با این تغییر، ضرری به دیگری وارد کند جاعل نامیده می شود.

۳ – روش‌های وقوع جرم جعل؛ امروزه با روش های جدید جعل با استفاده از تکنولوژی روربرو هستیم با پیشرفت تکنولوژی، طرق ارتکاب جرایم از جمله جرم جعل نیز تغییرک کرده است است. امروزه ساختن سندی مثل شناسنامه یا گذرنامه، تنها راه ارتکاب جرم جعل نیست، بلکه روش‌های متفاوتی وجود دارد که می‌توان یک نوشته یا سند را جعل نمود. تعدادی از این روش‌ها به شرح زیر هستند؛
ساختن مهر یا امضا اشخاص؛ چک، قولنامه، اجاره نامه و اسنادی نظیر آن باید توسط اشخاصی که این اسناد متعلق به آنها است، امضا یا مهر شود. در این روش، جاعل امضا و مهر این اشخاص را جعل نموده، سپس از سند جعلی به ضرر صاحب این اسناد استفاده می‌نماید.

خراشیدن یا تراشیدن؛ در این روش، جاعل با استفاده از ابزاری همچون تیغ یا چاقو، اعداد یا کلمات نوشته را تغییر می‌دهد. برای مثال، مبلغ یک چک را از ۳۰۰۰ به ۲۰۰۰ تبدیل می‌کند.

الحاق؛ در این روش، لزوما جمله یا عبارتی به یک متن اضافه نمی‌شود، بلکه صرف درج یک عدد نیز برای وقوع این جرم کافی است.برای مثال، اگر عدد ۳۰۰۰ به ۳۰۰۰۰ تبدیل شود، جرم جعل تحقق یافته است.

الصاق؛ در این روش، امضا یا مهر شخصی از یک نوشته بریده شده و به نوشته دیگر الصاق یا چسبانده می‌شود.

۴ – سند یا نوشته؛ اسناد رسمی، همچون شناسنامه یا گواهی‌نامه، اسنادی عادی، دانشنامه‌های تحصیلی، احکام دادگاه‌ها، مهر یا علامت شرکت‌های دولتی یا غیر دولتی، اسکناس و چک‌های صادره‌
توسط بانک‌ها یا هر نوشته‌ای که با تغییر آن بتوان به دیگری ضرری وارد نمود، قابلیت جعل دارد و می‌تواند مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

۵ – نحوه تشخیص سند مجعول: بنا بر تعریف جرم جعل، تغییر در یک سند باید برای ضرر زدن به دیگری باشد. با مراجعه شخص ضرر دیده به دادگاه و طرح شکایت جعل، دادگاه، از کارشناسان رسمی دادگستری استفاده می‌‌نماید. کارشناسان با بررسی دقیق سند، مندرجات یا امضا یا مهر آن، جعلی یا قانونی بودن آن را تشخیص می‌دهند.

۶ ‌- مجازات جرم جعل؛ طبق قانون مجازات اسلامی، برای جاعل، مجازات حبس مقرر شده است. برای مثال، مجازات جعل احکام دادگاه‌ها، مهر یا علامت شرکت‌ها یا ادارت دولتی، اسکناس یا چک بانکی ۱ تا ۱۰ سال حبس، جعل مدارک تحصیلی ۱ تا ۳ سال حبس، جعل مهر یا علامت شرکت‌های غیردولتی ۳ ماه تا ۲ سال حبس است.
و در صورتی که کارمندان یا مسوولان دولتی یا قضایی مرتکب جرم جعل شوند، مجازاتشان بیشتر از افراد عادی خواهد بود.

جرم جعل با وجود اینکه در بسیاری از موارد موجب بردن مال می‌شود، در زمره جرایم علیه آسایش عمومی میباشد و شامل جرایم علیه اموال نخواهد بود.
ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات می گوید: جعل و تزویر عبارتند از ساختن نوشته یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیر رسمی خراشیدن تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه کردن یا تقدیم یا تاخیر سند نسبت به تاریخ حقیقی یا الصاق نوشته ای به نوشته دیگر یا بکار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن و نظایر اینها به قصد تقلب.
قسمت اول : موضوع جرم جعل و تزویر چیست؟
ساختن نوشته یا سند یا مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیر رسمی و سایر تغییراتی که در سند یا نوشته موجود و معتبر به ترتیب مقرر در قانون ایجاد شود.
• بند اول : ساختن نوشته : نوشته هر عبارت و علامت و اصطلاحی است که برخلاف حقیقت و به منظور اضرار به غیر با دست و قلم و یا چاپ و ماشین بر روی صفحه ای تنظیم گردد. بنابراین چاپ بلیط هواپیما و راه آهن جعل می باشد و در مواردی که ورقه ای دال بر وجود رابطه حقوقی تهیه و تنظیم شده و دارای ارزش حقوقی باشد ساختن نوشته محقق شده است.
در ساختن نوشته یا سند نباید سابقه ای از نوشته یا سند موجود باشد و مرتکب باید آن را از ابتدا ایجاد کرده باشد.
ساختن سند: اول باید نوع سند مورد توجه قرار گیرد. اسناد دو نوع می باشند :
۱٫اسناد رسمی: نوشته ای سند رسمی است که توسط مامورین رسمی تنظیم شود و مامور رسمی صالح برای تنظیم سند بوده و رعایت تشریفاتی که برای اثبات اسناد رسمی مقرر شده است بشود.
۲٫اسناد عادی : اما اسناد عادی این شرایط را ندارند و افراد می توانند در روابط خود ،‌سند عادی تنظیم نمایند ولی رکن اصلی این اسناد امضاء ‌آن است که اراده قطعی شخص برای پذیرفتن مفاد سند می باشد.
• بند دوم : ساختن امضاء و مهر : ساختن امضاءء به این معنی است که علامت انتخاب شده توسط اشخاص که جهت تایید و تصدیق نوشته ها و اسناد اختصاص می دهند بطور تقلب آمیز توسط دیگری به کار گرفته شود و مهر نیز وسیله ای است که جهت استعمال در موقع تنظیم نوشته ها،اسناد و اوراق قراردادها و معاملات و روابط اداری به کار می رود.
آیا استفاده ی متقلبانه از مهر (جعل مهر ) مشمول جعل خواهد شد؟
بله استفاده متقلبانه از مهر نیز مشمول جعل می شود در جرم جعل قلب حقیقت موقعی مورد تعقیب کیفری قرار می گیرد که موجب تحقق و یا اثبات امر و یا سلب آن بوده باشد که به نفع جاعل یا دیگری تمام گردد. در ساختن مهر و امضا جاعل کاری به متن و نوشته ندارد بلکه مهر و امضای صاحب نوشته را جعل می کند. به کار بردن مهر و اثر انگشت کسانی که امضاء‌ ندارند هم در حکم امضا است و جعل محسوب می شود.
آیا جعل در فتوکپی مجازاتی را در پی خواهد داشت؟
جعل در فتوکپی اسناد از مصادیقی نیست که بتوان برای آن تعیین مجازات نمود مگر اینکه مصدق شده باشد (نظریه شماره ۴۹۰۲/۷ مورخ ۲/۹/۶۸ اداره حقوقی قوه قضائیه) ماده ۵۳۷ قانون مجازات اسلامی می گوید: عکسبرداری از کارت شناسایی، اوراق هویت شخصی و مدارک دولتی و عمومی و سایر مدارک مشابه در صورتی که موجب اشتباه با اصل شود باید ممهور به مهر یا علامتی باشد که نشان دهد آن مدارک رونوشت یا عکس می باشد در غیر اینصورت برابر ماده ۵۳۷ قانون مجازات اسلامی جعل می باشد.
آیا در جرم جعل شبیه سازی هم شرط است؟
یعنی در صورتی جرم جعل تحقق می یابد که در نوشته یا سند شبیه سازی رعایت شده باشد و مشابهتی وجود داشته باشد یا خیر شباهت شرط نمی باشد؟
برخی آراء شبیه سازی را شرط دانسته اند و بعضی آن را شرط ندانسته اند. شعبه دوم دیوان عالی کشور در رای شماره ۷۸۲ مورخ ۱۱/۴/۸۱ بیان نموده است که درست است که جعل ساختن نوشته یا امضاء یا مهر دیگری برخلاف حقیقت است ولی شباهت تام سند مجعول با خطوط و امضاء و مهر اصلی در هیچ یک از مواد مربوط به جعل شرط و رکن اساسی جعل شناخته نشده است و شباهت جزئی چیزهای ساختگی با اصول آن در بادی امر کافی است.
قسمت دوم : فعل مرتکب جرم جعل چیست؟
عمل مرتکب جرم جعل قلب حقیقت به زیان دیگری می باشد که با ساختن نوشته، مهر یا امضاء تحقق می یابد و می تواند به دو شکل مادی و معنوی مورد بررسی قرار گیرد.
۱٫ جعل مادی : شامل تحریف حقیقت با عملی مادی می باشد که با باقی ماندن اثر خارجی در نوشته یا سند و یا غیر آن تحقق می یابد و جاعل در خود سند مرتکب تقلب می شود. مصادیق ماده ۵۲۳ جعل مادی هستند به جز تقدیم یا تاخیر تاریخ سند که می تواند مادی یا معنوی باشد.
۲٫ جعل معنوی : قلب حقیقت در مطلب و مفاد یک نوشته می باشد بدون اینکه دارای اثر خارجی باشد بنابراین جاعل ابتدا حقیقت یک امر را در ذهن خود منقلب می کند و سپس همان دروغ را وارد سند می نماید.
ایجاد جعل نیز می تواند به دو صورت فعل یا ترک فعل باشد البته نظر مخالفی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه جرم جعل با ترک فعل تحقق نمی یابد ولی این نظر درست نمی باشد مثلا سردفتری که مکلف به تنظیم سند بر اساس تمامی خواسته موصی است با حذف نام یکی از موصی لهم به تکلیف خود عمی نمی کند ترک فعل نموده است زیرا جعل با امتناع از ثبت تمام حقیقت واقع شده است.
تفکیک اعمال مرتکب جرم جعل به شرح زیر میباشد:
ماده ۵۲۳ از واژه «نظایر اینها» استفاده کرده است بنابراین موارد ذکر شده تمثیلی می باشند و هر امری که مشمول جعل قرار گیرد را شامل می شود.
• ۱٫ خراشیدن: از بین بردن و محو یک جزء از کلمه در سند یا نوشته است مثل اینکه با ناخن ۳۰۰۰ را به ۲۰۰۰ تبدیل کنیم.
• ۲٫ تراشیدن : شامل از بین بردن تمام کلمه است که توسط وسایلی مثل تیغ یا چاقو صورت می گیرد مثلا تراشیدن اسم و اسم پدر کسی از سندی و نوشتن اسم خود و اسم پدر خود به قصد اینکه در آتیه مورد استفاده قرار گیرد جعل می باشد.
• ۳٫ الحاق : شامل اضافه نمودن رقم، عدد، کلمه یا کلمات یا علائم مخصوص دستور زبان در قسمتهای خالی بین سطور و یا بین کلمات یک نوشته یا سند می باشد که موثر در تغییر معنی است. مثلا اضافه کردن چند صفر به ارقام مندرج در یک چک.
• ۴٫ قلم بردن : تبدیل کردن و تغییر دادن حروف و کلمات یا ارقام موجود، بدون اینکه کلمه و رقم جدید اضافه شود مثل تبدیل ۲ به ۳٫
• ۵٫ محو : پاک نمودن و از بین بردن جمله یا کلمه یا حرف یا عدد یا رقمی در یک نوشته یا سند به گونه ای که نتوان به آن پی برد که معمولا با مواد شیمیایی صورت می گیرد.
• ۶٫ اثبات : اعتبار دادن به امر باطل مندرج در سند یا نوشته مثل پاک کردن خط قرمز بطلان از روی سفته.
• ۷٫ سیاه کردن : ناخوانا کردن قسمتی از یک نوشته یا سند به وسیله ایجاد لکه جوهر.
• ۸٫ الصاق : مونتاژ اسناد و نوشته ها به همدیگر بطور متقلبانه مثلا جدا نمودن امضاء فردی از ذیل یک نامه و وصل کردن آن به یک قبض مالی ولی در الصاق عکس روی گواهینامه رانندگی بدون ممهور کردن آن جرم جعل صادق نمی باشد.
• ۹٫ به کار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن در سند یا نوشته ای که قابلیت اضرار دارد اعم از اینکه مهر نزد او امانت باشد یا به طرق غیرقانونی تحصیل کرده باشد.
• ۱۰٫ تقدیم یا تاخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ حقیقی آن که ممکن است از مصادیق جعل مادی یا معنوی باشد.
جرم جعل در زمره ی جرائم قابل گذشت است یا غیر قابل گذشت؟
جرم جعل از جرایم غیرقابل گذشت است و رضایت شاکی خصوصی،جاعل را از تعقیب کیفری و مجازات معاف نمی کند، علاوه براین مجازاتجرم جعل قابل تعلیق نیست و متهم ناگزیر به تحمل حبس تعیین شده و پرداخت جزای نقدی خواهد بود.
ارکان جرم جعل چیست؟
۱٫ رکن مادی : فعل مرتکب که به صورت مثبت (انجام دادن آن) و یا به صورت منفی (ترک فعل و عدم انجام آن) فعل مثبت مانند قلب حقیقت و دگرگون کردن آن و فعل منفی مانند حذف و عدم تحریر نوشته در سند.
۲٫ رکن معنوی : عبارت از علم و عمد در فعل یا ترک فعل است؛ یعنی علم به خلاف واقع بودن عمل و اراده عمل خلاف واقع.
۳٫ رکن قانونی : مواد ۵۲۳ تا ۵۴۲ قانون مجازات اسلامی به جرم جعل پرداخته است.
مجازات جعل امضاء چیست؟
نسبت به اینکه جعل امضای چه شخصی و روی چه سندی شده باشد مجازات معین می‌شود. به موجب ماده ۵۲۴ قانون مجازات اسلامی اگر دست خط مقام معظم رهبری و یا روسای سه قوه (به اعتبار مقام آنان) را جعل کنند به حبس از سه تا ۱۵ سال محکوم خواهند شد. همچنین چنانکه امضا یا مهر معاون اول رئیس جمهور، وزرا، اعضای شورای نگهبان، نمایندگان مجلس قضات، یکی از کارمندان و مسئولین دولتی از حیث مقام رسمی آنان باشد، متناسب با مورد مجازات حبس از یک تا ده سال خواهد داشت.
مجازات جرم جعل در قانون اسناد سجلی و شناسنامه به چه صورتی است؟
• ماده ۱۰ : هر کس در شناسنامه یا اسناد سجلی خود یا دیگری هرگونه خدشه (از قبیل خراشیدن تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه کردن) وارد نماید به پرداخت جزای نقدی از ۱۰۰٫۰۰۰ ریال تا ۵۰۰٫۰۰۰ ریال محکوم خواهد شد. در صورتی که اقدامات مذکوره به قصد متقلبانه انجام یافته باشد، مرتکب به مجازات جعل در اسناد رسمی به کیفیت مقرر در قوانین جزایی محکوم می شود. در صورت تکرار دادگاه مکلف به تعیین حداکثر مجازات می باشد.
• ماده ۱۲: هر غیر ایرانی که شناسنامه افراد ایرانی را چه صاحب آن زنده یا مرده باشد به هر طریق به دست آورده و از آن برای ایرانی قلمداد کردن هویت خود استفاده نماید،‌ علاوه بر محکومیت به حبس از دو سال تا پنج سال و به پرداخت جزای نقدی از ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال تا ۳٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال محکوم می شود. در صورتی که اعمال ارتکابی فوق توام با جعل یا استفاده از سند سجلی مجعول باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
چه نکاتی در خصوص جعل باید مورد توجه قرار بگیرد؟
۱٫ جعل در چیزی قابل تصور است که خود آن ساختگی و تقلبی نباشد بنابراین کسی که مندرجات سند مجعول را تغییر می دهد جاعل نیست.
۲٫ در جعل پروانه رسمی دولتی و امثال آن، اضرار به غیر نمی تواند شرط و رکن اصلی بزه جعل باشد و جعل این اوراق به فرض عدم اضرار به غیر هم با رعایت مواد مربوطه بزه شمرده می شود (حکم شماره ۱۲۶۹-۳۱/۵/۱۷ شعبه ۵ دیوان کشور)
۳٫ اگر ورقه مجعول موافق با واقع و حقیقت باشد مثل بدهکاری که قرض را پرداخته و رسید نگرفته و خود رسیدی می سازد چون با ساختن رسید حقیقت موجود را که فقدان سند و مدرک اثبات دعوی است را قلب می کند بنابراین جاعل است و عمل او جرم محسوب میشود.
سوالات متداول در خصوص جعل و استفاده از سند مجعول
۱٫ آیا تغییر در مندرجات شناسنامه جعل محسوب می شود؟
بله جرم صورت گرفته جعل است و طبق ماده ۵۳۲ و ۵۳۳ برای مجرم مجازات در نظر گرفته می شود.
۲٫ آیا تغییر تاریخ چک توسط دارنده آن جعل محسوب می شود؟
بله هر گونه تغییری در مندرجات چک بدون رضایت صادرکننده آن جعل می باشد.
۳٫ اگر دارنده، چکی که تاریخ ندارد را تاریخ بزند مرتکب جرم جعل شده است؟
خیر، تاریخ نزدن چک به این معنی است صادرکننده به دارنده وکالت می دهد که هر زمان که بخواهد چک را تاریخ بزند بنابراین دارنده با تاریخ زدن چک مرتکب جرم جعل نشده است.
۴٫ اگر شخصی نوشته ای را تنظیم کند که اعتبار آن به امضای فرد دیگری باشد و در حین امضاء از جهل و بی سوادی امضاء کننده سوء استفاده کند و مفاد نوشته را تغییر دهد عمل او جرم است؟
بله تحریف نوشته از مصادیق جرم جعل است و شخص مورد نظر مرتکب جرم جعل شده است.
۵٫ اگر شخصی از یک سند رسمی کپی بگیرد و در کپی شماره سند را تغییر داده و یا کلمه‌ای را حذف یا اضافه و سپس از کپی یاد شده کپی تهیه و آن را به همراه اصل سند جهت برابر با اصل کردن تحویل مرجع ذیصلا‌ح کند و مرجع مزبور هم بدون توجه به تغییرات صورت گرفته در فتوکپی آن را برابر با اصل کرده و تصدیق نماید، ‌آیا اتهام وی جعل و استفاده از سند مجعول است؟
اگر شخص مورد نظر کپی فوق را برابر با اصل نماید مرتکب جرم جعل و استفاده از سند مجعول شده است.
مراحل طرح شکایت کیفری جرم جعل به روش ساده
۱٫ شما نیاز به وقت مشاوره حضوری با وکیل متخصص در امور کیفری دارید (برای دریافت وقت با شماره تلفن ۸۷۱۳۲ تماس حاصل فرمایید.)
۲٫ پس از گرفتن وقت حضوری با وکیل، جزئیات پرونده را برای وکیل شرح داده و چنانچه مدارکی برای اثبات ادعای خود و یا دفاع از خود دارید به وکیل تحویل داده و وکالتنامه وکیل را امضاء می کنید.
۳٫ در این مرحله وکیل مراحل قانونی اثبات جرم جعل و یا دفاع از متهم را پیگیری می کند.